Op 26 augustus opende de Humo -column van Heleen ­Debruyne zo: “'Sowieso ben je na deze breuk weer met een man', zei een kennis een tijd terug, een tikje schamper. 'Je wilt uiteindelijk toch te graag een piemel.' Ze betwijfelde mijn biseksualiteit.” Hoewel het stuk vooral de drang om seksuele relaties te labelen kritisch tegen het licht hield, was het de haast terloopse persoonlijke confidentie waaraan ik bleef haken: Debruyne en haar lief zijn dus uit elkaar. Goed twee maanden later ligt haar roman Aline in de winkels, het relaas van een break-up.

Omdat de huizen er nog betaalbaar zijn, gaan Aline en haar geliefde met hun dochter in Oostende wonen. Het moet de start worden van een nieuw leven, maar de buurt deprimeert, de verbouwing weegt op het budget, en kleine en grotere ergernissen leiden tot gekibbel en geruzie.

Aline voelt zich opgesloten in haar relatie, vastgezet in het klassieke rollenpatroon waarbij zij zowel gaat werken als de meeste zorg op zich neemt, en toch afhankelijk is van haar partner. De twijfel sluipt binnen: was een kind krijgen een goed idee? Wil ze eigenlijk wel een man? Huisje, gezinnetje, zeetje - is dat niet precies het burgerlijke leven dat ze altijd zo verafschuwde? Het is een gevoel waar ook een ­polyamoreus experiment niets aan verhelpen.

Burgerangst

Een aantal keren kijkt Aline in de spiegel: als buurvrouw Prescilla, die slachtoffer is van huiselijk geweld, haar echtgenoot verlaat. Of als haar beste vriendin Lena en haar partner een open relatie uittesten. En bij de psycholoog bij wie ze uiteindelijk haar rol onder ogen durft te zien. In die sessies, die de scènes uit het huwelijk doorbreken, komt de lezer zoals in een detective steeds dichter bij de waarheid.

Al op de eerste bladzijde is het kookpunt bereikt, wat volgt is de kroniek van een aangekondigde scheiding. Spits geformuleerd en met de nodige ironie toont Debruyne aan de hand van kleine, schijnbaar banale voorvallen hoe de frustratie stijgt en de spanning oploopt. De buurtbewoners worden karikaturaal geportretteerd, de progressieve ideeën van de weldenkende middenklasse worden gefileerd.

En ook het eigen werkstuk ontkomt niet aan een schimpscheut: “We lazen allemaal dezelfde boeken van jonge vrouwelijke auteurs die de pietepeuterige details met een pincet uit hun levens pulken om ze met eindeloos veel woorden te beschrijven. Door die boeken voelden we ons gezien, gaven we het banale dat ons zo bevreesde een zweem van grootsheid. Bestaat er iets burgerlijkers dan de angst voor het burgerlijke?”

Over haar column heet het: “Debruyne wikt en weegt het leven van vandaag, ook het hare”. Dat geldt ook voor Aline . Moederschap, gaslighting, seksualiteit, geweld tegen vrouwen, de onverbeterlijk patriarchale maatschappij - de thema's in de roman zijn dezelfde als die haar bezighouden in haar kritische werk. Ze behandelt ze met dezelfde scherpzinnigheid en een even scherpe pen.

Een vrouw en een man worden verliefd. Zij wordt zwanger, ze kopen een te renoveren huis - dat verbouwen zal hij zelf doen. Maar het gaat tergend traag, de woning blijft een stoffige bouwval en de baby die intussen al geen baby meer is, vraagt aanhoudend aandacht. De baby heet Gloria.

Met Aline schreef Heleen Debruyne een fictief voorbeeld van een oud verhaal: de beklemming van het kerngezin.

Alleen: zowel Aline als haar man is zich bewust van de ingesleten rolpatronen. Zij zouden niet in die val trappen. Wanneer zij citeert uit de feministische boeken die ze leest (Theorizing Patriarchy, Kapitalisme is seksisme) reageert hij: 'Duh (...) Dat is toch geen nieuws?'

En vervolgens staat hij op om te gaan slapen en laat de theepot en de lege verpakking van de stroopwafels die hij heeft opgegeten achter.

Aline wordt kwaad, héél kwaad. De woede begint al te sluimeren tijdens haar zwangerschap: 'Ik was een vehikel voor de vrucht geworden', groeit na de bevalling: 'Hoe vernederend die negen maanden zwellen en al dat grommen en bloeden en nu die melk (...) en hoe al die vernederingen hém bespaard gebleven waren, terwijl hij nu wel breed lachend een stuk van mij in zijn armen hield.' (In Bregje Hofstedes roman Oersoep klonk diezelfde verontwaardiging zo: 'Eindelijk even rust, zegt hij en zijgt neer. Zijgen en zeiken, met zijn intacte lichaam en zijn dubbele portie slaap.')

Later zegt Alines man beschuldigend: 'Je weet toch dat Gloria vanaf nu de absolute prioriteit in ons leven moet zijn?' Aline mag zelf niet meer bestaan, niemand meer zijn buiten haar moederschap.

En alsof haar eigen beperkte leven nog niet erg genoeg was, ziet Aline in haar straat vol vervallen huizen en sluikstort nog extremere echo's van wat zich in haar gezin afspeelt - ze hoort haar buurvrouwen gillen door de te dunne muren, ziet hun blauwe plekken - en ze begint te dromen van een wereld zonder mannen. Een wereld waarin vrouwen voortdurend bij elkaar over de vloer komen 'voor hulp in de keuken, assistentie bij een krijsende baby, het lenen van boeken, speelgoed en luchtdrukvibrators'.

Heleen Debruyne onderzoekt wat er gebeurt als een vrouw die zich gevangen voelt in haar leven niet implodeert van verdriet en een gevoel van persoonlijk falen, maar juist zonder enige reserve haar woede naar buiten richt. Aline wordt kwaad op haar man, op haar buurmannen, roept en tiert. En ze vindt het heerlijk. 'Er ging iets in me stromen, een primair gevoel van in leven zijn dat ik al lang niet meer had ervaren.'

Ze denkt: 'Ik ben een heks. Ik ben machtig. Laat ze bang zijn. Laat ze me haten. Mijn baarmoeder krampte, mijn kut bonsde, ik was geest en lijf tegelijk.'

Alines razernij doet denken aan die van de naamloze moeder in Rachel Yoders Nightbitch. In die roman wordt de totale transformatie die het moederschap is gesymboliseerd door een andere metamorfose: 's nachts wordt de moeder - gevoed door haar kwaadheid, een ongerichte woede - een hond. Ze wordt Nightbitch. Ze eet rauw vlees, rijt de buik van hun kat open, klemt het dier tussen haar kaken en zwiert het heen en weer tot de ingewanden eruit vallen en de bebloede darmen in haar gezicht kletsen.

's Nachts gaat ze naakt de straat op met een roedel honden en komt vuil en uitgeput weer thuis. En wanneer ze dan de douche instapt, komt haar man erbij en hebben ze seks. Voor het eerst sinds lang.

Ook in Aline keert het verlangen terug (zij het niet naar haar man) wanneer ze haar razernij de vrije loop laat. Ze beseft voor het eerst ten volle dat haar lustbeleving louter geënt was op mannen. 'Films en foto's en vrouwen op televisie leerden me: begeerlijk gevonden worden is hetzelfde als geil zijn. Bekeken worden is alles, kijken is voor mannen. Die verwarring heb ik ingeademd, opgesnoven, tot ik er zelf in ging geloven.'

Maar nu wil ze niet meer opgewonden worden van de blik van de ander die geilt op haar lichaam: 'Ik was klaar met dat zieke, denigrerende spiegelpaleis van verlangen.'

Met behulp van een therapeut begint Aline haar eigen verhaal te construeren. Maar ook dat vertoont blinde vlekken. Rode draad in de roman zijn Alines zinloze therapiesessies bij een kleurloze, zwijgzame man 'vol begrip', voor wie zij op haar beurt haar waarheid verzwijgt. De psycholoog vraagt wat al dat huiselijk geweld in haar straat met haar doet. 'Ik werd er boos van, zeg ik.' Hoe was dat voor jou, om die woede te voelen, wil hij weten. 'Heerlijk, wil ik zeggen. Zwaar, zeg ik.'

Ze cirkelen om de cruciale gebeurtenis heen die het eind van haar huwelijk inluidde: een nachtelijke ruzie op de overloop met een gewelddadige afloop. 'Wat denk je? Wat zie je? Wat voel je?', vraagt hij. 'Ik voel een groot gelijk. Een rechtvaardige woede. Moordlust', denkt ze. 'Als ik eraan denk, dan voel ik me zo klein en zo machteloos', zegt ze.

Pas aan het einde van deze bevlogen roman komen we te weten wat er die avond echt is gebeurd, maar dat Aline zelf niet vrijuit gaat, is dan al zeer duidelijk geworden.

FICTIE

Heleen Debruyne

Aline

De Bezige Bij; 232 pagina's; € 22,99.

Een literaire roman over vrouwelijke woede, de beklemming van het kerngezin en de blinde vlekken van de middenklasse. Aline verhuist met haar gezin naar een vervallen straat in een kleine stad aan zee. Terwijl ze hun nieuwe huis verbouwen, worstelen ze met de financiële druk van een hypotheek en de oneerlijke verdeling van zorgtaken binnen hun relatie. De spanningen lopen op, mede door de constante aandacht die hun jonge kind vraagt en de frustraties die vaker worden uitgesproken in ruzies dan in gesprekken. De situatie wordt verder gecompliceerd door de buren, die hun huiselijk geweld niet verborgen houden, en een polyamoureuze driehoeksverhouding. Aline raakt steeds gefrustreerder en zoekt steun in het feminisme en bij een psycholoog. Maar lukt het haar zo om haar eigen tekortkomingen onder ogen te zien? Op heldere, directe toon geschreven. Heleen Debruyne (1988) is een Belgische auteur, radiopresentator en columnist. Ze schreef een klein aantal boeken.